Aydın-İzmir demiryolu hattı işçileri, 15 Ocak 1924

SEK250.0SEK1,500.0

Arkasında eski türkçeyle “Aydın şimendifer hattı marangozhanesi arkadaşlarıyla hatıra fotografı. 15/1/1340 (15 Ocak 1924)” yazılı 22 x 16,7 cm22 x 16,7 cm’lik buluntu fotograftan yüksek çözünürlüklü taranarak elde edilmiş, basıma uygun görsel

Clear

Share

Email

Açıklama

…Osmanlı Devleti’nde demiryolu çalışmaları 19. Yüzyılın ikinci yarısında başlamıştır. İlk olarak İzmir – Aydın hattının imtiyazı 23 Eylül 1856 tarihinde bir İngiliz şirkete, İzmir Kasaba (Turgutlu) hattının imtiyazı da 4 Temmuz 1863 tarihinde Edward Price isimli bir İngiliz’e verilmiştir. İzmir Aydın hattının inşa çalışmaları 1857 yılında, İzmir Kasaba’nın ise 1864 yılında başlamıştır. 10 Ekim 1865’te Manisa’ya kadar olan 66 kilometrelik kısım, 10 Ocak 1866 tarihinde de Kasaba’ya kadar olan 27 kilometrelik diğer kısım kullanıma açılmıştır. İzmir-Aydın arasındaki 133 kilometrelik yol ise 7 Haziran 1866 tarihinde bitirilerek, faaliyete geçmiştir…

(İzmir Şimendifer Mektebi, Aziz Tekdemir)

Ottoman Railway Company, (Türkçe: Osmanlı Demiryolu Şirketi; rapor işareti: ORC), Ege Bölgesi’nde güney ve güneydoğusunda 1856–1935 yılları arasında faaliyet gösteren ve İzmir–Aydın Demiryolunu inşa eden ve işleten İngiliz demiryolu şirketidir. Şirket, 1935 yılında TCDD tarafından satın alınarak tasfiye edilmiştir.

ORC’nin inşa ettiği ve işlettiği demiryolu hattı İzmir–Aydın Demiryolu (tam adıyla İzmir (Alsancak)–Aydın Demiryolu ve Şubeleri) Anadolu’daki ilk, Osmanlı İmparatorluğu sınırlarındaki İskenderiye-Kahire Demiryolu’ndan sonra ikinci en eski demiryolu hattıdır. Demiryolu hattı, Ege Bölgesi’nde güney ve güneydoğusunda çıkarılan madenler ile Küçük Menderes ve Büyük Menderes ovalarında yetiştirilen çeşitli tarım ürünlerinin (özellikle İncir) İzmir Limanı’na daha hızlı getirilip ihracatının yapılabilmesi amacıyla inşa edilmiştir. Demiryolu hattı İzmir’in güneyinde işletilen banliyö tren hizmetinde de önemli rol oynamıştır. 1912 yılında demiryolu hattı üzerinde 3 banliyö tren rotası (Buca, Seydiköy, Ödemiş) işletilmekteydi.

ORC’nin asıl hedefi Aydın’a bir hat inşa etmekti, ancak şirketin öncelikle ana demiryolu hattını genişletmek için imtiyaz alması gerekiyordu. Bu imtiyaz İzmir’de demiryolu sanayisini hızlıca hakim kıldı. Şirket 1912 yılı itibarıyla ana demiryolu hattını önce Denizli’ye sonra da Eğirdir’e genişletmenin yanı sıra İzmir’deki kasabalara da (Ödemiş ve Tire) şube hatlarını inşa etti. Ancak ilk hedefi olan İç Anadolu’daki Konya’ya ulaşmayı başaramadı. ORC 1935’e kadar bölgesel bir demiryolu hattı olarak çalışmaya devam etti, 1935 yılında ise TCDD tarafından satın alınarak feshedildi. Günümüzde TCDD’ye ait olan İzmir-Eğirdir Demiryolu bu hattın ardılıdır.

 (Wikipedia

…Bu bağlamda, her ne kadar demiryolu şirketinin hisseleri sonradan İngiliz sermayedarların oluşturduğu bir şirkete devredilmiş dahi olsa, 1856’daki imtiyazın ilk sahibinin tüccar Robert Wilkin ve dört ortağı tarafından İngiliz büyükelçisinin desteğiyle alınmış olması da manidardır. İzmir – Aydın demiryolunun yapımı için imzalanan imtiyaz antlaşmasının içeriği ise demiryollarının Endüstri Devrimi’ni tamamlamış bir ülke için ifade ettiği anlamı ve İngiliz emperyalizminin boyutlarını göstermesi bakımından ilginçtir:

“Demiryolunun yapılması, işletilmesi ve yenilenmesi için gerekli mallar gümrük vergisi ödenmeden Türkiye’ye sokulabilecek ve demiryolunun yapımı sırasında şirket Hükümete ait toprakları, madenleri ve ormanları bedava kullanabilecekti … Demiryolunun işletmeye açılmasından sonra şirket, hattın 45 kilometre çevresinde bulunan madenleri az bir vergi vererek işletmek hakkında da sahip oluyordu. Bütün bunlara ek olarak, Osmanlı Hükümeti, şirketin yönetimine hiçbir biçimde karışmamaya söz verdiği gibi Aydın demiryolu ile rekabet edebilecek şirketlerin kurulmasını da önleyecekti.” (Kurmuş, 1977; 59)

(Aktaran Yrd. Doç. Dr. Elif Yeneroğlu Kutbay, Batı Anadolu’da Hayata Geçirilemeyen Bir Proje: İzmir-Çanakkale Demiryolu, Ege Üniversitesi, İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi, Uluslararası İlişkiler Bölümü)

Osmanlı Devleti’nde ilk demiryolu ulaşımı 1854’te Kahire – İskenderiye hattında yapıldı.Anadolu da ilk demiryolu İzmir – Aydın arasında yapıldı. Osmanlı’da demiryolu ağırlıklı olarak II. Abdülhamit döneminde yapılmıştır. Bugünkü Türkiye Cumhuriyeti sınırlarındaki ilk demiryolu 1860 yılında bir İngiliz şirketi tarafından kurulan İzmir – Aydın hattının bir bölümüdür.

1856 yılında bir İngiliz firması tarafından İzmir – Aydın arasında 130 kilometre uzunluğa sahip demiryolu inşa edilmiştir. Yapımı tam olarak 10 yıl süren bu hat 1866 yılında Sultan Abdülaziz zamanında tamamlanmıştır. İmtiyaz 1857 yılında İzmir Valisi Mustafa Paşa zamanında, “İzmir’den Aydın’a Osmanlı Demiryolu” kumpanyasına devredilmiştir.

1857 – İzmir – Aydın hattını yapma ve işletme hakkını devralan “İzmir’den Aydın’a Osmanlı Demiryolu” adlı firma, törenle inşaata başladı.

1860 – İzmir – Aydın demiryolunun ilk kesimi hizmete açıldı ve ilk taşıma yapıldı.

1866 – İzmir – Turgutlu hattı, imtiyaz verilen İngiliz Smyrna – Cassaba Railway Company firması tarafından iki seneden kısa bir sürede tamamlanarak hizmete girdi. İzmir – Aydın demiryolu da açıldı. Demiryolunun hizmete girmesiyle İzmir-Aydın arası deve fiyatları 300 kuruştan 100 kuruşa indi.

İzmir – Aydın ve şubeleri (130 km) :
Türkiye’de ilk demiryolu Sultan Abdülmecit zamanında , 1856’da bir İngiliz şirketine verilen imtiyazla İzmir – Aydın arasında 130 km. olarak inşa edilir. Yapımı 10 yıl süren bu hat 1866 yılında SultanAbdülaziz zamanında tamamlanır. 1871 tarihinde saraydan çıkarılan bir irade ile Haydarpaşa – İzmit hattının devlet eliyle yapımına başlanır ve 91 km.lik hat 1873 yılında bitirilir. Ancak maddi imkansızlıklar nedeniyle Anadolu Demiryollar ile Bağdat ve Cenup demiryollarının yapımları Alman sermayesi ile gerçekleştirilir. İmtiyaz verilen başka bir İngiliz şirketi de İzmir-Turgutlu -Afyon hattı ile Manisa-Bandırma hattının 98 km.lik kısmını 1865 yılında tamamlar. 1896 yılında yapım imtiyazı Baron Hirsch’e verilen 2000 km.lik şark demiryollarının milli sınırlar içerisinde kalan 336 km.lik İstanbul – Edirne ve Kırklareli – Alpulu kesiminin 1888’de bitirilerek işletmeye açılmasıyla da İstanbul, Avrupa demiryollarına bağlanır.

Osmanlı İmparatorluğu’nda ilk demiryolu İzmir – Kasaba arasındaki 98 kilometrelik hattı. 1863 yılında inşasına başlanılan hat iki yıl sonra hizmete girdi. Hattın imtiyazını 1863 yılında Edward Price adlı bir İngiliz elde etmiş, daha sonra işi bir İngiliz demiryolu şirketine devretmişti. Bu şirket inşayı İngiltere’de demode olmuş lokomotif, vagon ve teçhizatı kullanarak yürüttü. Diğer bir İngiliz şirketi de aynı yıllarda İzmir-Aydın arasındaki 130 kilometrelik hattın inşası ve işletmesi için aynı yola başvurdu.

İzmir Aydın Demiryolları Şirketi (The Ottoman Railway from Smyrna to Aidin of his Imperial Majesty the Sultan): 11 Temmuz 1856 tarihli bir ferman ile bir İngiliz şirkete İzmir ile Aydın arasında 130 kilometre uzunluğunda bir demiryolu inşası ve işletmesi için 50 yıl müddetle imtiyaz verilmişti. Şirket bu iş için 1 200 000 İngiliz Lirası sermaye koydu ve Osmanlı hükümeti de bu sermaye üzerinden % 6 oranında bir faiz garanti etti. Fakat bu sermaye yeterli olmadığından, hükümetin teklifi üzerine 1 784 000 Sterlin’e çıkarıldı. Hattın inşası ancak 1866’da sona erdi. 1876 yılında hükümet ile varılan anlaşma sonucunda, şirket imtiyaz süresini 1 Ekim 1910 yılına kadar uzatmak şartıyla bu hattı Aydın’dan Kuyucak’a kadar uzatmaya başladı. 57 kilometrelik bu hat 1881’de tamamlandı ve işletmeye açıldı. 1882’de yeni bir anlaşmayla da hattın Sarayköy’e kadar 96 kilometre uzatılması öngörüldü. 1888 yılında yapılan bir anlaşmayla imtiyaz müddeti 1910’dan başlamak üzere 25 yıl daha uzatıldı ve hat 135 kilometrelik yeni bir inşaatla Dinar’a kadar getirildi. Ayrıca Işıklı’ya da 40 kilometrelik bir bağlantı inşasına karar verildi. Bu arada Denizli’ye 13 kilometrelik bir bağlantı ile 26 kilometrelik Tire – Ödemiş hattının inşası ve işletmesi aynı şirkete bırakıldı. Ayrıca bu şirket Balaşık – Söke arasında 25 kilometrelik bir hattın inşasıyla da görevlendirildi.
Temmuz 1906’da hattın Eğridir’e kadar uzatılması için 108 kilometrelik bir inşaat aynı şirkete verildi. Bu hat için tanınan imtiyaz 1950’ye kadar uzatıldı. 1910 rakamlarına göre şirkete ait demiryolu hattı uzunluğu Eğridir yolu hariç 510 kilometreyi buluyordu. Şirketin sermayesinin yarısı da tahvillerden oluşmaktaydı. Daha sonra yeni hatlar yapılmaya başlayınca, yeni hisse senetleri ve yeni tahvil ihracıyla munzam fonlar sağlandı.

18 Ağustos 1908 Aydın demiryolu işçi ve memurları grev yaptı.

(Ahmed Bayezid, Osmanlı Demiryolları, Wowturkey forumu)

…Aydın Vilayeti’nde İzmir Kasaba demiryolları işçileri de Aydın Şimendiferler Amelesi Cemiyeti adı altında örgütlenmişti. Ta’tiki Eşgal Kanunu nedeniyle sendika kuramayacak olan bu işçiler de cemiyet ismiyle örgütlenmişti. Temmuz 1909’da İzmir’den 6.000 işçi adına gönderilen ve işverenlerin baskısı altında ezildiklerini, grev ve toplantı hakkına yönelik iyileştirmeler istediklerini bildiren bir işçi dilekçesinde bu cemiyetin de katılımcı olarak adı geçmekteydi. Dahiliye Nezareti’nden yazılan cevapta işçilerin bu haklar için sık sık dilekçe gönderdiği, halbuki haklarının zaten devlet tarafından korunduğu ve ikide bir iş bırakmalarının zorluklar çıkardığı belirtilmişti.

1921’de sosyalist Yeni Dünya gazetesinin işçi örgütlenmesiyle ilgili bir haberinde, o dönem halen faaliyette olan ve 3.000 üyeye ulaşan İstanbul’daki Tramvay İşçileri Cemiyeti’nin de Birinci Dünya Savaşı’ndan önce kurulduğu belirtilmektedir. Tam olarak hangi tarihte kurulduğunu tespit edemediğimiz bu cemiyet de kanunen sendika kurulması yasak bir alanda cemiyet adı altında sendikal faaliyetlerine devam etmişti…

(Osmanlı’da İşçiler 1870-1922: Çalışma Hayatı, Örgütler, Grevler, Yazar: Kadir Yıldırım, İletişim Yayınları, 1. Basım, 3. Baskı, 2017, İstanbul) 

Ek bilgi

Archives

, ,

Yorumlar

Henüz bir yorum yok.

İlk yorum yazan siz olun “Aydın-İzmir demiryolu hattı işçileri, 15 Ocak 1924”

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*